کوردی جنوبی کوردی کرماشانی، ئیلامی، خوارین، گورانی، کهلهوڕی، فهیلی، لهکی،... کامیان دورسه؟
سیامەک نەجەفی
کوردی جنوبی
کوردی کرماشانی، ئیلامی، خوارین، گورانی، کهلهوڕی، فهیلی، لهکی،... کامیان دورسه؟
ئنتخاب ناو ئهڕا قسه کردن وهئی شیوه زووانه بیهسه گیچڵاوێگ ک دهس وه قهڵهمهیل ئی ناوچهگهیله دوچارێ بینه. له ئی مهورده ئیمه توویش چهن ئنتخاب بیمن:
کوردی کرماشانی، کوردی ئیلامی، کوردی خانهقینی، کوردی فهیلی، کوردی لهکی، کوری کهلهوڕی (کهلوڕی)، کوردی گورانی، کوردی خوارین، کوردی جنوبی. ک ههرکامیان له جی خوهی ناوهیل دورسێگن. وه دهلیل ئهوهییک ک گشت ئی مهجمووه زووانه له یهک چوارچوهی زووانی وه روانگه و زاویهی گرامری هاو بهش پهیڕهوشت کهن. و بهس زار، یا لاجهییک له یه بهش گهوراترن، بهس ههرکام وه شوون خوهی وه بات زاراوهیی، (دیالکتی)، لههجهیی وهل یهکا کهمێ فهرخ کهن، ئهوهسه، وه نیازه یه ناو یه پارچه و سهرجهم و موناسب ئهڕا گشتیان بوو دانهیمن. دهلیل پارچه بیین و چهن ناوی ئهوهسه ک وه یه یه لاجهی واهد نه رهسیمنه، ک وه بهجی، له شوونێ، له لهئیهو دوویاییگ نزیک ئیمان دێرم ک ئی ناوچهگهیله وه یه زار هاوبهش ئهڕا نوویسان رهسن و تهنانهت گشت وه یه قادهی خاسێگ پهیڕهوشت کهن.
ئهڕا ئییه ک ههق زاروهیی گشت زاروهگهیل ئی ناوچهگهیله بپارزیهی و ههر ئی جووره دیار بوو ک کام ناوچه وه چه زاراوهیگ قسه کهن، وهی خاتره تهویسا ناو ئهو ئێل یا ژێر لاجه بوریهی. ئهڕا نموونه کهسێک ک له ناوچهی سیه سیهی کهڵهوڕ (کهلوڕ) مهتڵهوییک نوویسێ تهویسا دیار بکرێ ک ئی نوویسهره له ئێل کهڵهوڕه نه لهکسان، یا نه فهیلی.
وه نهزهر نوویسهر دو ئنتخاب توانێ فره موناسب بوودن: کوردی خوارین، زار،.... یا کوردی جنوبی، زار،،،،
ئهر کهسێک وه ناوچهی خانهقین بنوویسێ تهویسا بوویشێ، کوردی جنوبی (خوارین)، زار خانهقینی. پهس دابهش کریاگهگان زووانێ توانیم ئوویجه دابنهیم:
1. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار گورانی
2، کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار کهڵهوڕی
3. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار لهکی
4. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار فهیلی
5. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار کرماشانی
6. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار ئیلامی
7. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار خانهقینی
ئهلبهت ههر ناوچه خوهی ژێر ناوچهگهیل، وهل ژێر لاجهگهیل دیار خوهی دێرێ ک دی له دهسهبهنی زووانی ئی 7 بهشه دانریهی. مهسڵهن کهسێک له ئێل سیهسیهن خوهی له ژێر ناو زوانی؛ کوردی جنوبی، زار کهڵهوڕی دانهیدن و کهسێک له ئێل کاکهوهن بوودن، خوهی له ژێر زوان کوردی جنوبی (خوارین)، زار لهکی دانهیدن. شارهیل سهرهکیش جوور گاوارهی گوران، له زار گورانی و گیلانغهرب له زار کهڵهوڕی. وه ههر ئیجوره کرن و شاه ئاباد غهرب.
کوردی جنوبی، یا کوردی خوارینیش هیچ فهرخێ ناکهی، یا کوردی جنوبی یا خوارین یهکێگیان کافیه. ئنتجاب ئهویش وهی باوهتهسه ک ئی ناوچهگهیله له سهر نهخشهی کوردسان بێ مهرز له بات جوقرافیایی، ها له جنوب کوردسان و یا لایهی خوارین کوردسان.
وهختێ بچیمنه نوواتر و له موروور زهمان نیاز ناکهفێ ک زاراوهگه له شوونێ کلک نیشان بکرێ، یانێ ئهڕا نمونه ئی کتاوه ک کوردی جنوبی، زار گورانیه، دی پێویس ناکهی بنوویسریهی. کوردی جنوبی، زار گورانی. بهس ئیسه ک ههمرای هایمنه ئهوهڵ کار و تازه دیریم تهمرین ئاکادمی نوویسی کهیمن و هوویچ ئامووزشگاییگ ک بنهکهی دهوڵهتی داشوویت نهیریمن، ک ئستاندارد ئهڕامان دیاری بکهی، نیازه ک وه دورسێ ئونجگ پوڕویشهگهیله (دیتهیل) و زاویهگهیل کار دیار بکرێ.
ئهنجام دایین ئی کاره وهی باوهت خاسه ک توویش ئشتبا نهویمن، فهرزهن ئهر دیمن له جییگ نوویسانه:"زووان" و له جێیگ ترهک نوویسانه؛ "زوان" فکر نهکهیمن ک یهکیگیان ئشتباسن. ک له ئێرا ههردگیان دورسه، بهسته وه ئهوه ک مناڵ کام ناوچه بیت زوان یانێ له ژێروه بکیشیدهی (ناوچهی کهلوڕ) یا زووان زیاتر ئو بریده هامیتهیا (ناوچهی گوران) ک ههر دگیان دورسه.
یا وشهی "یهکی تر" ک له بازێ جی ویشن "یهکی ترهک" ک ههردگیان دورسه. ههر ئهوجه ئشاره کردم، دڵنیا بن له ئاینده وه یهک چوار چوهی ئستاندارد کوردی جنوبی رهسیمن.
کوردی کرماشانی، ئیلامی، خوارین، گورانی، کهلهوڕی، فهیلی، لهکی،... کامیان دورسه؟
ئنتخاب ناو ئهڕا قسه کردن وهئی شیوه زووانه بیهسه گیچڵاوێگ ک دهس وه قهڵهمهیل ئی ناوچهگهیله دوچارێ بینه. له ئی مهورده ئیمه توویش چهن ئنتخاب بیمن:
کوردی کرماشانی، کوردی ئیلامی، کوردی خانهقینی، کوردی فهیلی، کوردی لهکی، کوری کهلهوڕی (کهلوڕی)، کوردی گورانی، کوردی خوارین، کوردی جنوبی. ک ههرکامیان له جی خوهی ناوهیل دورسێگن. وه دهلیل ئهوهییک ک گشت ئی مهجمووه زووانه له یهک چوارچوهی زووانی وه روانگه و زاویهی گرامری هاو بهش پهیڕهوشت کهن. و بهس زار، یا لاجهییک له یه بهش گهوراترن، بهس ههرکام وه شوون خوهی وه بات زاراوهیی، (دیالکتی)، لههجهیی وهل یهکا کهمێ فهرخ کهن، ئهوهسه، وه نیازه یه ناو یه پارچه و سهرجهم و موناسب ئهڕا گشتیان بوو دانهیمن. دهلیل پارچه بیین و چهن ناوی ئهوهسه ک وه یه یه لاجهی واهد نه رهسیمنه، ک وه بهجی، له شوونێ، له لهئیهو دوویاییگ نزیک ئیمان دێرم ک ئی ناوچهگهیله وه یه زار هاوبهش ئهڕا نوویسان رهسن و تهنانهت گشت وه یه قادهی خاسێگ پهیڕهوشت کهن.
ئهڕا ئییه ک ههق زاروهیی گشت زاروهگهیل ئی ناوچهگهیله بپارزیهی و ههر ئی جووره دیار بوو ک کام ناوچه وه چه زاراوهیگ قسه کهن، وهی خاتره تهویسا ناو ئهو ئێل یا ژێر لاجه بوریهی. ئهڕا نموونه کهسێک ک له ناوچهی سیه سیهی کهڵهوڕ (کهلوڕ) مهتڵهوییک نوویسێ تهویسا دیار بکرێ ک ئی نوویسهره له ئێل کهڵهوڕه نه لهکسان، یا نه فهیلی.
وه نهزهر نوویسهر دو ئنتخاب توانێ فره موناسب بوودن: کوردی خوارین، زار،.... یا کوردی جنوبی، زار،،،،
ئهر کهسێک وه ناوچهی خانهقین بنوویسێ تهویسا بوویشێ، کوردی جنوبی (خوارین)، زار خانهقینی. پهس دابهش کریاگهگان زووانێ توانیم ئوویجه دابنهیم:
1. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار گورانی
2، کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار کهڵهوڕی
3. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار لهکی
4. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار فهیلی
5. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار کرماشانی
6. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار ئیلامی
7. کوردی جنوبی (کوردی خوارین)، زار خانهقینی
ئهلبهت ههر ناوچه خوهی ژێر ناوچهگهیل، وهل ژێر لاجهگهیل دیار خوهی دێرێ ک دی له دهسهبهنی زووانی ئی 7 بهشه دانریهی. مهسڵهن کهسێک له ئێل سیهسیهن خوهی له ژێر ناو زوانی؛ کوردی جنوبی، زار کهڵهوڕی دانهیدن و کهسێک له ئێل کاکهوهن بوودن، خوهی له ژێر زوان کوردی جنوبی (خوارین)، زار لهکی دانهیدن. شارهیل سهرهکیش جوور گاوارهی گوران، له زار گورانی و گیلانغهرب له زار کهڵهوڕی. وه ههر ئیجوره کرن و شاه ئاباد غهرب.
کوردی جنوبی، یا کوردی خوارینیش هیچ فهرخێ ناکهی، یا کوردی جنوبی یا خوارین یهکێگیان کافیه. ئنتجاب ئهویش وهی باوهتهسه ک ئی ناوچهگهیله له سهر نهخشهی کوردسان بێ مهرز له بات جوقرافیایی، ها له جنوب کوردسان و یا لایهی خوارین کوردسان.
وهختێ بچیمنه نوواتر و له موروور زهمان نیاز ناکهفێ ک زاراوهگه له شوونێ کلک نیشان بکرێ، یانێ ئهڕا نمونه ئی کتاوه ک کوردی جنوبی، زار گورانیه، دی پێویس ناکهی بنوویسریهی. کوردی جنوبی، زار گورانی. بهس ئیسه ک ههمرای هایمنه ئهوهڵ کار و تازه دیریم تهمرین ئاکادمی نوویسی کهیمن و هوویچ ئامووزشگاییگ ک بنهکهی دهوڵهتی داشوویت نهیریمن، ک ئستاندارد ئهڕامان دیاری بکهی، نیازه ک وه دورسێ ئونجگ پوڕویشهگهیله (دیتهیل) و زاویهگهیل کار دیار بکرێ.
ئهنجام دایین ئی کاره وهی باوهت خاسه ک توویش ئشتبا نهویمن، فهرزهن ئهر دیمن له جییگ نوویسانه:"زووان" و له جێیگ ترهک نوویسانه؛ "زوان" فکر نهکهیمن ک یهکیگیان ئشتباسن. ک له ئێرا ههردگیان دورسه، بهسته وه ئهوه ک مناڵ کام ناوچه بیت زوان یانێ له ژێروه بکیشیدهی (ناوچهی کهلوڕ) یا زووان زیاتر ئو بریده هامیتهیا (ناوچهی گوران) ک ههر دگیان دورسه.
یا وشهی "یهکی تر" ک له بازێ جی ویشن "یهکی ترهک" ک ههردگیان دورسه. ههر ئهوجه ئشاره کردم، دڵنیا بن له ئاینده وه یهک چوار چوهی ئستاندارد کوردی جنوبی رهسیمن.
منبع از : http://www.brwska.org/kurdi/index.php?news=4187
ده ست خه وش کاک سیامه ک
پاسخ دادنحذف